Το πρόβλημα δεν είναι τα likes. Η αρχέγονη ανάγκη για αποδοχή

Μήπως τσεκάρεις κάθε πέντε λεπτά πόσα likes έχει πάρει η τελευταία σου ανάρτηση; Το βίντεο από το πανηγύρι στο νησί δεν πήγε και τόσο καλά· ίσως έπρεπε να ποστάρεις κάτι πιο ατμοσφαιρικό. Και στην προηγούμενη φωτογραφία που ανέβασες από τα γενέθλια της φίλης σου, το φίλτρο που χρησιμοποίησες σε δείχνει λίγο χλωμή. Τι κάνουν οι άλλες γυναίκες και βγαίνουν θεές την ώρα που ξυπνάνε; Κι αυτή η απροσάρμοστη η ξαδέρφη σου που ανεβάζει συνέχεια βίντεο και βρίζει τους πάντες, πώς καταφέρνει και παίρνει 1.000 likes κάθε φορά;

Ταυτίζεσαι; Κι αν σε ρωτήσουν, θα πεις πως όλα γίνονται για τα likes;

Κι όμως, δεν γίνονται όλα για τα likes. Πίσω από τη διαρκή αγωνία μας να γινόμαστε αρεστοί προβάλλοντας την εικόνα μας στα social media, κρύβεται ένα εξελικτικό λογισμικό χιλιάδων ετών, που ξεκινά από την πρώτη μέρα που εμφανίστηκε ο άνθρωπος στη γη.

Το εξελικτικό μας λογισμικό και η ανάγκη για επιβίωση

Για τον προγονικό μας εαυτό, πριν από χιλιάδες χρόνια, η κοινωνική αποδοχή δεν ήταν ζήτημα εγωισμού ή ματαιοδοξίας, αλλά ζήτημα ζωής και θανάτου. Αν ο άνθρωπος των σπηλαίων δεν ήταν αρεστός στη φυλή του, αν απορριπτόταν και αποκλειόταν από την ομάδα, η μοίρα του ήταν προδιαγεγραμμένη: θα γινόταν τροφή για τα θηρία, απομονωμένος και ανυπεράσπιστος στην άγρια φύση.

Το αίσθημα της επιβίωσης, λοιπόν, συνδέθηκε άρρηκτα με το να μας αποδέχονται οι άλλοι. Αναπτύξαμε έναν εγκέφαλο που αναζητά μανιωδώς την έγκριση των γύρω μας, επειδή υποσυνείδητα το «είμαι αρεστός» μεταφράζεται σε «είμαι ασφαλής».

Πριν την έλευση του διαδικτύου, η ανάγκη αυτή καλυπτόταν είτε από το άμεσο περιβάλλον μας είτε από το ευρύτερα κοινωνικό, μέσα από τη ζωντανή επαφή, τις παρέες και τις σταθερές σχέσεις που μας έκαναν να νιώθουμε ασφαλείς και αποδεκτοί. Και αυτή η αγωνία «να αρέσουμε», μπορούσε να κάνει μια ανάπαυλα όταν έκλεινε η πόρτα του σπιτιού μας ή του δωματίου μας.

Ο ψηφιακός μεγεθυντικός φακός

Η έλευση του διαδικτύου όμως γκρέμισε όρια και τοίχους. Ο κόσμος μετατράπηκε σε μια παγκόσμια σκηνή, όπου η αποδοχή, από αφηρημένη έννοια, απέκτησε μια χειροπιαστή, μετρήσιμη διάσταση. Τα likes αναβαθμίστηκαν σε πραγματική ανταμοιβή, παγιδεύοντας τον εγκέφαλό μας σε ένα παιχνίδι ακαριαίας επιβράβευσης, αλλά και αδιάκοπης σύγκρισης.

Αποζητώντας πλέον την ευχαρίστηση αυτής της μετρήσιμης αποδοχής, περνάμε πολύ εύκολα από το «ποιος είμαι» στο «πώς φαίνομαι». Αρχίζουμε να κοιτάμε τον εαυτό μας σαν να μας κοιτάνε διαρκώς οι άλλοι.

Εδώ ακριβώς συντελούνται και οι μεγαλύτερες αλλαγές στην ανθρώπινη ψυχολογία:
Όταν γνωρίζουμε ότι μας παρακολουθούν, αλλάζει ο τρόπος με τον οποίο παρουσιάζουμε τον εαυτό μας. Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι λέμε ψέματα. Σημαίνει κάτι πιο λεπτό: μαθαίνουμε να επιμελούμαστε σχολαστικά την εικόνα μας. Και όταν βλέπουμε ότι μια συγκεκριμένη εικόνα επιβραβεύεται, έχουμε έναν λόγο παραπάνω να την επαναλάβουμε. Έτσι ο άνθρωπος δεν εκτίθεται απλώς· αυτοπαρουσιάζεται.

Αυτή η μεταλλαγμένη «κοινωνική αποδοχή» μας οδηγεί ακόμα και στο να σκηνοθετούμε την ίδια μας τη ζωή, προβάλλοντας μόνο τις ιδανικές πτυχές της για να μεγιστοποιήσουμε το κέρδος σε likes. Αντί να ζούμε την κάθε στιγμή, την αξιολογούμε εκ των προτέρων με βάση το αν «πουλάει». Έτσι, ενώ θέλουμε να φαινόμαστε αυθεντικοί, μαθαίνουμε τελικά να κατασκευάζουμε την αυθεντικότητά μας.

Η παγίδα της κοινωνικής σύγκρισης

Η ικανοποίηση που μας προσφέρουν τα likes αρχίζει να «δηλητηριάζεται» μόλις μπαίνει σε λειτουργία η λογική και η κοινωνική σύγκριση. Ο ψυχολόγος Leon Festinger εξήγησε με τη θεωρία του ότι οι άνθρωποι ορίζουμε την αξία μας πάντα σε σχέση με τους άλλους.

Όταν βλέπουμε κάποιον που θεωρούμε «κατώτερο» —σε περιεχόμενο, αισθητική ή προσπάθεια— να παίρνει περισσότερα likes, ενεργοποιείται αυτόματα το αίσθημα της αδικίας και της απειλής του κοινωνικού μας status. Συνειδητοποιούμε, με τον πιο σκληρό τρόπο, ότι τα νούμερα στην οθόνη δεν είναι παρά μια φτηνή ψευδαίσθηση, που δεν μπορεί να μετρήσει την πραγματική μας αξία, αφήνοντάς μας συχνά με ένα αίσθημα κενού.

Το στοίχημα της εποχής μας δεν είναι να κλείσουμε τα social media ή να καταργήσουμε τα likes. Έτσι κι αλλιώς, έχουμε βάλει εδώ και καιρό το κάρο μπροστά από το γάιδαρο. 

Αυτό που μπορεί να φέρει την πραγματική αλλαγή είναι να θυμηθούμε ποιοι είμαστε όταν κανείς δεν πατάει like. Να επαναπροσδιορίσουμε την αξία μας στον αληθινό κόσμο, εκεί όπου η ύπαρξή μας δεν χρειάζεται φίλτρα, ψηφιακές εγκρίσεις ή την επιβεβαίωση των ξένων. Να κατανοήσουμε ότι η ουσιαστική αποδοχή δεν βρίσκεται στα κλικ, αλλά στα μάτια των ανθρώπων που κάθονται δίπλα μας, γύρω από τη "φωτιά".